Cultivarkeuse en opsies vir 2026

PJA Lombard, L Smorenburg en J Strauss
DIREKTORAAT PLANTWETENSKAPPE, WES-KAAP DEPARTMENT VAN LANDBOU

Die 2025-seisoen het duidelik gewys watter groot invloed plantdatum en klimaatstoestande op produksie in die Swartland kan hê. Dit staan in skrille kontras met die voorafgaande jare waarin die seisoen laat begin het. In die Suid-Kaap was die aanvang gunstig, maar die seisoen is gekenmerk deur lae reënval en ’n droë, warm lente. Sulke klimaatuiterstes is byna onmoontlik om vooraf te voorspel.

Nietemin bly die gebruik van goed aangepaste kultivars ’n kernfaktor vir volhoubare sukses. Die keuse van ’n kultivar berus altyd op ’n kombinasie van eienskappe, geen enkele faktor behoort die besluit uitsluitlik te bepaal nie. Selfs al kan sekere faktore swaarder weeg onder spesifieke omstandighede, moet die ander faktore steeds in berekening gebring word (Figuur 1).

Opbrengspotensiaal

Opbrengspotensiaal is baie belangrik, maar dit is nie die enigste oorweging nie, veral binne ’n volhoubare wisselboustelsel (sien Tabel 1 en 2).

Onkruidbestuur

Onkruidbestuur en die risiko van onkruidweerstand noodsaak dat TT-tipe kultivars (TC- en CT-tipes) toenemend oorweeg word in sekere stelsels en lande.

Belangrik: Indien sulfenielurea in die vorige seisoen gebruik is, bestaan daar ’n risiko dat reste ná ’n droë somer in die grond kan oorbly. In sulke gevalle is dit raadsaam om ’n Cl-kultivar te plant.

Kombinasietipe kultivars wat oor beide Cl- en TT-toleransie beskik (CT, TC of TTI volgens die maatskappye) se opbrengs moet met dié van TT-kultivars vergelyk word. TT-kultivars lewer oor die algemeen laer opbrengste as konvensionele- en Cl-kultivars.

Fisiologiese ontwikkelingstempo

Die beginsel van “horses for courses” geld hier. Kultivars met ’n langer groeiperiode presteer beter in gebiede wat langer koel en nat bly. Tabel 1 en 2 gee ’n oorsig van kultivars se groeiperiodes. Vinniger ontwikkelende kultivars word verkies waar die seisoen kort is, soos in die Swartland. Die werklike blomdatums word in Tabel 5 opgesom.

Swartstamweerstand

Swartstam kan groot opbrengsverliese veroorsaak indien dit swak bestuur word. Wissel kultivars elke twee seisoene af en probeer om ook weerstandsgene te roteer om druk op die patogeenpopulasie te beperk (Tabel 1).

Sclerotinia

Sclerotinia kom wydverspreid voor in die Wes-Kaap, veral in die Overberg/Suid-Kaap. Siekte-voorkoms wissel sterk tussen jare en areas. Kultivars wat vroeg blom, kan meer blootgestel wees aan hoër siektedruk.

Beskikbaarheid van saad

Geen besluit is uitvoerbaar sonder saadbeskikbaarheid nie. Die risiko’s verbonde aan plaassaad, of teruggehoude saad, is hoog, met opbrengsverlaging van 10-13% waar teruggehoude saad gebruik is.

’n Opsomming van kultivareienskappe word in Tabel 1 weergegee, terwyl die periode tot blom in Tabel 2 en 5 aangedui word. Inligting oor Swartstamweerstandsgene en -indekse is afkomstig uit Australië en dien slegs as riglyn, aangesien plaaslike omstandighede verskil.

Vergelyking van kultivars: meerjarige opbrengsresultate

Swartland

In die Swartland het die konvensionele kultivar CC90014 oor die afgelope twee seisoene die beste gevaar, met ’n opbrengs 6% hoër as die proefgemiddelde (Tabel 3). Die kultivars Diamond en Quartz het beide in 2024 en 2025 gemiddeld 4% beter gevaar as die proefgemiddelde.

Sewe Cl-kultivars is in 2024 en 2025 getoets. 44Y94 het die hoogste opbrengs gelewer (+9%), gevolg deur PY421 Cl (+8%) en Solstice Cl (+8%).

Onder die TT-tipes was PY520 TC die beste presteerder (4% onder die proefgemiddelde), gevolg deur PY429 TT. HyTTec Trophy en HyTTec Trifecta was onderskeidelik derde en vierde.

Suid-Kaap

In die Suid-Kaap het CC90014 oor twee seisoene ook die beste gevaar (+6%). Diamond het 5% en Quartz meer as 4% beter as die proefgemiddelde presteer.

Onder die Cl-kultivars het PY421 Cl die beste gevaar, met ’n gemiddelde opbrengs 19% hoër as die proef­gemiddelde. 44Y94 en 45Y95 het onderskeidelik 13% en 10% beter presteer.

By die TT-kultivars was PY429 TT gemiddeld die beste in die Suid-Kaap (3% laer as proefgemiddelde). HyTTec Trophy en PY520 TC is onderskeidelik tweede en derde geplaas, met opbrengste 6% en 7% laer as die proefgemiddelde.

Vr: vroeg  |  V-M: vroeg tot medium  |  M: medium  |  L: laat
^eLg&Th24: Elite Langgewens en Tygerhoek gemiddeld 2024.
^P = Pioneer Aust. Inligting, * = Nuseed Aust. Inligting, ^{a = Advanta Aust. Inligting. LW elke maatskappy gebruik sy eie skaal om te evalueer.}

Alle swartstam weerstand en eienskappe soos aangedui is afkomstig uit Australië, w = wwerstand, mw = matige weerstand.

Cultivars ingedeel volgens die spoed van ontwikkeling (blomdatums volgens 2024 en 2025 data op Langgewens en Tygerhoek Navorsingsplase)

Nota: Kombinasietipe kultivars, met beide Cl- en TT-toleransie is onderstreep en nuwe kultivars word in “bold” aangedui.

Gevolgtrekking

Die groeiseisoenlengte is baie belangrik in die Wes-Kaap met ons kort groeiseisoene. Die vorige twee seisoene was in baie areas later as normaal geoes. Sulke langer seisoene bevoordeel die langer groeiers. In 2025 was dit droog en bevoordeel dit gewoonlik vinniger kultivars. Gevolglik is die stabiliteit van opbrengs oor groeiseisoene en areas baie belangrik in die maak van ‘n kultivarkeuse. Let daarop dat blomdatums deur plantdatum en seisoen beïnvloed word. Die kultivars handhaaf normaalweg hul posisie t.o.v. tyd tot blom wanneer met ander kultivars vergelyk word.

* Slegs 2025 data.